_______________

" In all things of Nature, there is something of the marvelous" (Aristotle -Parts of Animals, I.645A16)

" Nature ......loves simplicity and unity" ( J. Kepler -Apologia)


****** Για το Περιβάλλον, τη Βιώσιμη Προοπτική και ......άλλα Σημαντικά!

(http://sites.google.com/site/perivalloncom/
http://www.perivallon.com, http://envifriends2.blogspot.com, http://envifriends.blogspot.com)
_______________

* ΦΥΣΗ & ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ----- * ΑΝΘΡΩΠΟΣ & ΚΟΙΝΩΝΙΑ -

- Ο ΚΑΙΡΟΣ -

- Τα Υδραγωγεία της Αρχαίας Αθήνας (Πεισιστράτειο, Αδριάνειο, Πελασγικό, Θησέα, Πώρινο και άλλα)

Η πόλη της Αθήνας, από την αρχαιότητα, συνδέει την ιστορία και τη ζωή της, με ένα βασικό πρόβλημα, την ανεπάρκειά της σε νερό. Και τούτο γιατί τα επιφανειακά νερά της στο λεκανοπέδιο ήταν πάντοτε λιγοστά, καθώς δεν υπάρχουν ποτάμια συνεχούς ροής στην Αττική γη. Ο Μάρκος Αυρήλιος έγραφε για την Αττική, την ευχή, ‘’ Ύσον, ύσον (βρέξε, βρέξε) ω φίλε Ζευ, κατά τας αρούρας των Αθηναίων και των πεδίων’’.
Είναι χαρακτηριστική, στην αρχαία μυθολογία, η αναφορά για το θεό Ποσειδώνα και τη θεά Αθηνά που διεκδίκησαν την Αθήνα, προσφέροντας ο καθένας τους κάτι πολύτιμο. Έτσι, ο Ποσειδώνας χτυπώντας την Τρίαινα του στον Ιερό βράχο της Ακρόπολης άνοιξε μια πηγή προσφέροντας νερό που ήταν τόσο πολύτιμο για την πόλη, ενώ η Αθηνά, που κέρδισε στην αναμέτρηση, πρόσφερε το Ιερό δέντρο της Ελιάς στην πόλη. Επίσης, από πολύ παλιά, άρχοντες και πολίτες της Αθήνας κατέφυγαν στην λύση της κατασκευής φρεάτων ύδρευσης, (πηγάδια), όπως και στην κατασκευή υδραγωγείων, υπόγειων και υπέργειων. Εξάλλου, από όλα σχεδόν τα ποτάμια της περιοχής του λεκανοπεδίου ξεκινούσαν υδραγωγεία που μετέφεραν νερό μέσα στην πόλη, όπως από τον Ιλισό, Κηφισό, Ηριδανός κ.ά. Ωστόσο, αξίζει να αναφερθεί  το γεγονός ότι από τα πηγάδια στην Πλάκα, ξεκινούσαν μικρές στοές που ενώνονταν μεταξύ τους και σε περιόδους που χρειαζόταν (Ενετοκρατία Τουρκοκρατία), οι κάτοικοι διέφευγαν προς ασφαλή σημεία όταν υπήρχε ανάγκη. Και έτσι, είναι προφανές ότι αυτές οι στοές, ήταν στοές υδραγωγείων, καθώς πολλά πηγάδια της πόλης τροφοδοτούνταν με νερό από αρχαία και νεότερα υδραγωγεία μέσα από στοές που διέτρεχαν για μεγάλο μήκος υπόγεια την πόλη των Αθηνών.
Ανέκαθεν, σημαντικό ρόλο στην υδροδότηση της Αθήνας κατείχαν οι πηγές στους πρόποδες των γύρω βουνών και λόφων, τα υδραγωγεία στην πορεία του χρόνου, πλήθος δεξαμενών στις οποίες συγκεντρωνόταν βρόχινο νερό (ομβροδέκτες) και τα πηγάδια.κΑπό τα γνωστότερα αρχαία υδραγωγεία ήταν το Πεισιστράτειο, το οποίο κατασκευάστηκε με εντολή του τύραννου Πεισίστρατου το 530 π.Χ., μήκους 2.800 μ. και το οποίο αντλούσε νερό από τις πηγές του Υμηττού. Υπήρχαν βέβαια και άλλα μικρότερα υδραγωγεία σε διάφορα σημεία της πόλης λαξευμένα στον Αθηναϊκό ασβεστόλιθο την κιμιλιά ή νεοκατασκευασμένα από κεραμικά τεμάχια συνδεδεμένα με μόλυβδο καθώς και υδρομαστεύσεις βοηθούμενες από μικροφράγματα. Ωστόσο, το σημαντικότερο ιστορικά έργο για την υδροδότηση της πόλης των Αθηνών ήταν το Αδριάνειο Υδραγωγείο, μήκους περίπου 25 χιλιομέτρων, που κατασκευάστηκε με προτροπή του Ρωμαίου Αυτοκράτορα Αδριανού, ανάμεσα στο 125-140 μ.Χ. Ξεκινούσε από τους πρόποδες της Πάρνηθας και κατέληγε στο Λυκαβηττό όπου κατασκευάστηκε η Αδριάνειος Δεξαμενή, στην οποία αποθηκεύονταν τα νερά του υδραγωγείου. Τα νερά διοχετεύονταν με υδατογέφυρες στην πόλη των Αθηνών. Το υδραγωγείο λειτούργησε ικανοποιητικά μέχρι την υποδούλωση της Αθήνας από τους Τούρκους, οι οποίοι αδρανοποίησαν το υδραγωγείο. Μετά την απελευθέρωση της Ελλάδας από τους Τούρκους, το Αδριάνειο λειτούργησε ξανά χωρίς όμως να μπορεί να καλύψει τις αυξημένες ανάγκες της Πρωτεύουσας. Αυτές ήρθε να καλύψει στις αρχές του προηγούμενου αιώνα η κατασκευή του φράγματος του Μαραθώνα και η δημιουργία της ομώνυμης τεχνητής λίμνης. Αργότερα, στην υδροδότηση της Αθήνας προστέθηκαν τα νερά της λίμνης Υλίκης. Το 1972 η έναρξη κατασκευής χωμάτινου φράγματος στον ποταμό Μόρνο στο νομό Φωκίδος, οδήγησε στη δημιουργία της τεχνητής λίμνης του Μόρνου και αργότερα της τεχνητής λίμνης Αγ. Δημητρίου, στον Εύηνο που διοχετεύει τα νερά της στη λίμνη του Μόρνου.
Πιό κάτω θα παραθέσουμε μερικά χαρακτηριστικά στοιχεία από τα αρχαία υδραγωγεία της πόλης των Αθηνών: Πεισίστρατου, Αδριάνειο, Πελασγικό, Θησέα, Πώρινο, Πνύκας, Λουτρού, Θησείου, Σταδίου και άλλα.(.......για ολόκληρο το κείμενο πατήστε κλικ ΕΔΩ)
Πεισιστράτειο υδραγωγείο. Με το υδραγωγείο αυτό - χρόνος κατασκευής μεταξύ 540 και 530 π.Χ.- , επεδίωξε ο τύραννος των Αθηνών Πεισίστρατος να συγκεντρώσει τα νερά του Υμηττού και των πηγών των Πελασγών ανατολικότερα, αλλά και των πηγών που βρίσκονταν μακρύτερα της Καισαριανής. Ο Πεισίστρατος (605-527π.Χ.), που αναφέρεται και ως ερωτικός σύντροφος του Σόλωνα, μεταξύ άλλων διατήρησε τη νομοθεσία του Σόλωνα και ως προς την υδροδότηση και επάρκεια νερού της Αθήνας, ενδιαφέρθηκε για τον καλλωπισμό της πόλης, προστάτευε τους πτωχούς, ίδρυσε βιβλιοθήκες, συγκέντρωσε τα Ομηρικά Έπη, και προήγαγε την γεωργία.
Μεγάλο μέρος αυτού του αρχαίου υδραγωγείου, που λειτουργεί επί 2500 χρόνια μέχρι σήμερα, μεταφέρει νερό στο κέντρο της Αθήνας. Δεν πρόκειται για έναν αγωγό -συνήθως πήλινο-, που μεταφέρει νερό από μια πηγή ή δεξαμενή νερού σε ένα άλλο μέρος, αλλά για ένα πολύπλοκο σύστημα συγκέντρωσης, μεταφοράς και διανομής νερού. Η συλλεκτήρια στοά αυτού του υδραγωγείου αρχίζει από τη βάση του λόφου του Αγ. Ιωάννη του Θεολόγου, στου Παπάγου, ακολουθεί την κοίτη του άνω Ιλισού, αρχικά αριστερά και μετά τη γέφυρα (επί του Ιλισού) της οδού Αργυροκάστρου στου Παπάγου, δεξιά, συνεχίζει πιο κάτω, στο επίσης ορατό τμήμα της κοίτης που χωρίζει το πάρκο του Δήμου Αθηναίων από τη στρατιωτική περιοχή Γουδί, περνά από την πλατεία Αγ. Θωμά, στη συνέχεια κατέρχεται τις οδούς Παπαδιαμαντοπούλου και Βας. Σοφίας, τον Εθνικό Κήπο, τη Ρωσική εκκλησία, οδός Κυδαθηναίων, νότια πλευρά της Ακρόπολης, αυχένας Αρείου Πάγου και έφτανε στην Εννεάκρουνο κρήνη (αναφέρεται και από Θουκυδίδη και από Παυσανία), τη γνωστή κρήνη της Καλλιρόης, στο χώρο της αρχαίας αγοράς.
Το υδραγωγείο του Πεισίστρατου είχε διαρκή φροντίδα και συντήρηση. Ο Αριστοτέλης στην ‘’Αθηναίων Πολιτεία’’ τονίζει τη συμβολή του αξιωματούχου με τον τίτλο ‘’Επιμελητής Κρηνών’’, αξίωμα που είχε πάρει κάποτε και ο Θεμιστοκλής.
Κατά την κάτω διαδρομή του θα έπρεπε να έδινε νερό στο Ιερό Άλσος – Πάρκο του Λυκείου, που είχε αρχίσει να φυτεύεται ήδη από τον 6ο αιώνα π.Χ. και βρισκόταν όπου σήμερα ο Εθνικός Κήπος, στο Βοτανικό Κήπο των Μουσών, τον πρώτο της Ευρώπης, που είχε δημιουργήσει ο Θεόφραστος στη σημερινή πλατεία Συντάγματος, στην αρχαία κρήνη του Πάνοπος -ΒΔ γωνία πλατείας Συντάγματος και οδού Μητροπόλεως- και σε άλλες ππεριοχές. Στους αιώνες παρακμής της Αθήνας - 3ο αιώνα μ.Χ. και μεταγενέστερα-, όταν έλλειψε τελείως και η συντήρηση, το υδραγωγείο σχεδόν αχρηστεύτηκε στο πεδινό του τμήμα, από καταρρεύσεις και συσσώρευση φερτών υλών (χώματα, άμμος). Το αποτέλεσμα ήταν το νερό να βρει διέξοδο προς την επιφάνεια, με τη μορφή πηγής, κοντά στη σημερινή πλατεία Αγ. Θωμά (Γουδί), για να καταλήξει τελικά στην αμμώδη κοίτη του Ιλισού, που περνούσε εκεί κοντά.
Ο κύριος κορμός αυτού του υδραγωγείου αποτελείται από μια υπόγεια στοά (γαλαρία ή και όρυγμα) που έχει διανοιχθεί σε φυσικό έδαφος, συνήθως σε βάθος 10-12 μέτρα από την επιφάνεια. Η στοά αυτή εκμεταλλεύεται –υδρομάστευση- τα υδροφόρα στρώματα τα οποία διαπερνά και μεταφέρει το νερό που συλλέγει κατά τη διαδρομή, στους χώρους οι οποίοι το έχουν ανάγκη. Κατά τη διάνοιξη της υπόγειας στοάς, άνοιγαν ταυτόχρονα κάθε 40-50 μ. φρεάτια αερισμού μικρής διαμέτρου (0,60-0,80 μ.), από τα οποία αερίζονταν η στοά και οι εργαζόμενοι για τη διάνοιξη και απομακρύνονταν τα υλικά εκσκαφής (χώματα, πέτρες, ρίζες, κλπ.).Η σήραγγα του υπόγειου αυτού υδραγωγείου, που μετέφερε και εξακολουθεί να μεταφέρει ακόμα, νερό από τον Υμηττό, έχει μήκος περίπου 2.800 μέτρων, πλάτος 0,65 μέτρων και ύψος 1,30 μέτρων. Εντός της σήραγγας, που βρίσκεται σε βάθος 12-13 μέτρων, είχαν αρθρωθεί πήλινοι σωληνοειδείς υδραγωγοί, διατομής 0,19-0,22 μέτρων. Κατά κανονικά διαστήματα υπήρχαν φρεάτια τα οποία συνδέονταν μεταξύ τους. Επίσης είχε δημιουργηθεί τότε και δίκτυο διανομής στα διάφορα ‘’Αναβρυτήρια’’ που για μεγάλο χρονικό διάστημα εξασφάλιζαν άφθονο και επαρκές νερό για τις ανάγκες της πόλης. Η τελική διανομή για χρήση του νερού γίνεται από τοπικά δίκτυα με πήλινους σωλήνες, μεγαλύτερης ή μικρότερης διαμέτρου, που ξεκινούν από τα πλάγια του κύριου αγωγού και φέρουν οπές καθαρισμού.
Στα 1980 το υδραγωγείο άρχισε να βγάζει ξαφνικά, μαζί με το νερό και πετρέλαιο, το τελευταίο μάλιστα προκάλεσε και σκωπτικά σχόλια, καθώς συνδέθηκε με την ανακάλυψη φανταστικών πετρελαιοπηγών, κλπ. Έπειτα από έρευνα διαπιστώθηκε ότι ένα συνεργείο-πλυντήριο, στις στρατιωτικές εγκαταστάσεις στο Γουδί, διοχέτευε τα απόβλητά του σ’ ένα φρεάτιο αερισμού του αρχαίου αγωγού, που τυχαία ανακάλυψαν οι φαντάροι, λίγο πιο κάτω, στη δεξιά όχθη του Ιλισού, η κοίτη του οποίου είναι ακόμα ορατή, δεν έχει δηλαδή καλυφθεί όπως το κάτω τμήμα του (Χίλτον, Στάδιο,κλπ.). Το σφράγισμα αυτού του φρεατίου σταμάτησε την τροφοδοσία της ……..αυτοσχέδιας πετρελαιοπηγής, αλλά ταυτόχρονα επιβεβαίωσε την ακρίβεια της διαδρομής του αγωγού, που είχε επισημάνει και σχεδιάσει ο Τσίλλερ το 1877. Όταν πριν από 5-6 χρόνια κατασκευαζόταν ο σταθμός του Μετρό στον Ευαγγελισμό, τα σκαπτικά μηχανήματα έσπασαν τους χυτοσιδήρους σωλήνες του αγωγού στο πεζοδρόμιο της Ριζαρείου, με αποτέλεσμα να σταματήσει η ροή του νερού. ‘ Όμως πριν δημιουργηθεί σοβαρότερο πρόβλημα, η εταιρεία κατασκευής του Μετρό αποκατέστησε γρήγορα τη ζημιά, με μια μικρή παράκαμψη του αρχικού αγωγού. Πρόσφατα, ακολούθησε μια μεγαλύτερη ζημιά, στο άθικτο από την εποχή του Πεισίστρατου, τμήμα της αρχαίας στοάς, λίγο μετά τη διασταύρωση της οδού Παπαδιαμαντοπούλου με την οδό Θηβών, κατεβαίνοντας το δεξιό πεζοδρόμιο. Κατά την εκσκαφή του μεγάλου οικοπέδου, απέναντι από το Νοσοκομείο Παίδων Αγία Σοφία, για την κατασκευή υπόγειου σταθμού αυτοκινήτων, οι εκσκαφές κατέστρεψαν, σε βάθος 10μ. περίπου, τμήμα της δεξιάς πλευράς της στοάς προς την πλατεία του Αγ. Θωμά, με αποτέλεσμα να πλημμυρίσει το σκάμμα της εκσκαφής. Για να γίνει δυνατή η συνέχιση των εργασιών, μέχρι να αποκατασταθεί η ζημιά, με παράκαμψη, στην αρχαία στοά του Πεισιστράτειου υδραγωγείου, αναγκάσθηκαν να διοχετεύσουν το νερό, στον αγωγό ομβρίων υδάτων της οδού Μικράς Ασίας.
Στα νεότερα χρόνια (1910-15), λόγω του τρόπου κατασκευής του υδραγωγείου και της έλλειψης συστηματικής συντήρησής του, οι κατά τη διαδρομή απώλειες ήταν μεγάλες, γι’αυτό αντικατέστησαν τμήμα του υδραγωγείου με χυτοσιδηρούς σωλήνες διαμέτρου 8 ιντσών, οι οποίοι παίρνουν το νερό από μεγάλο υπόγειο φρεάτιο, στη γωνία Παπαδιαμαντοπούλου και Σινώπης, και το μεταφέρει δια της Παπαδιαμαντοπούλου και Βασ. Σοφίας, στη λίμνη της εισόδου του Εθνικού Κήπου. Από αυτή τη λίμνη το νερό ακολουθώντας το υπόγειο και επίγειο δίκτυο αυλάκων, φτάνει στις άλλες 5 λίμνες, που δίνουν γραφικότητα σε χαρακτηριστικά τοπία, αλλά ταυτόχρονα λειτουργούν και σαν υδαταποθήκες, για το πότισμα των δέντρων και θάμνων του Κήπου. Μικρή ποσότητα νερού διοχετεύεται και στον κήπο του Προεδρικού Μεγάρου. Η φραγμένη σε μεγάλο βαθμό στοά του αρχαίου υδραγωγείου, που περνά κάτω από τον Κήπο, μπορεί να μη διακινούσε πλέον τις αρχικές ποσότητες νερού, έδινε όμως στις νεότερες εποχές και εξακολουθεί να δίνει μικρές ποσότητες, αλλά αρκετές για το πότισμα μικρής έκτασης γύρω από το πηγάδι  της σιδερένιας ομπρέλας, στο σκεπαστό του Κήπου).
Από την εποχή της κατασκευής του υδραγωγείου του Πεισίστρατου, μέχρι την κατασκευή του Αδριάνειου υδραγωγείου μεσολάβησαν σχεδόν 400 χρόνια. Κατά το χρονικό αυτό διάστημα έγιναν και άλλες προσπάθειες με υδραγωγεία όμως μικρότερης δυναμικότητας. Το αξιοσημείωτο είναι ότι όσα υδραγωγεία προηγήθηκαν του Πεισιστράτειου, αλλά και εκείνο του Πεισίστρατου και τα άλλα μικρότερα, τροφοδοτούνταν κυρίως  από τα νερά του Υμηττού, ενώ το Αδριάνειο έφερε τα νερά και από την Πάρνηθα. Εξάλλου, το Πεισιστράτειο υδραγωγείο έγινε με ευτελή μέσα , ενώ οι τεχνικοί του Αδριάνειου υδραγωγείου διέθεταν πολύ περισσότερα μέσα και τεχνογνωσία.
Αδριάνειο Υδραγωγείο. Το πολύ μεταγενέστερο Αδριάνειο κατασκευάστηκε μεταξύ 125-140 μ.Χ., με εντολή του Ρωμαίου αυτοκράτορα Αδριανού και ήταν το κύριο υδροδοτικό έργο της Αθήνας για περίπου 1800 χρόνια από την κατασκευή του. Συγκέντρωνε νερά από τις νοτιοανατολικές πλαγιές της Πάρνηθας και τις βορειοδυτικές της Πεντέλης. Αυτό το υδραγωγείο αποτελούνταν από σύμπλεγμα κυρίως υπόγειων σηράγγων -αλλού λαξευμένες μέσα σε βράχο και αλλού πλινθόκτιστες-, σε βάθη 10 έως 40 μέτρων από την επιφάνεια του εδάφους και συνολικού μήκους γύρω στα 25 χιλιόμετρα, αμέτρητων πηγαδιών και πολλών διακλαδώσεων, συγκέντρωνε και τροφοδοτούσε με πόσιμο νερό την πόλη των Αθηνών.
Ο κλάδος της Πάρνηθας φαίνεται ότι είχε αρχικά δύο σκέλη, το δυτικό που ξεκινούσε από το Μετόχι της Αγ. Τριάδας (η ύπαρξη, πάντως, του σκέλους αυτού αμφισβητείται από κάποιους μελετητές) και το βόρειο που ξεκινούσε από το φαράγγι Αμπούλθι στη Δεκέλεια. Το υδραγωγείο κατέβαινε μέσα από τα κτήματα Βαρυμπόμπη προς την περιοχή Σούνα Μενιδίου. Στη συνεχεία προχωρούσε προς την οδό Δεκελείας στη θέση Μονομάτι, με παράλληλη πορεία προς την κοίτη του Κηφισού ποταμού (Αγ. Σωτήρα - Κόκκινος Μύλος), συνέχιζε προς τη Μεταμόρφωση, διέσχιζε το Ν. Ηράκλειο, έβγαινε στη Λεωφ. Κηφισίας, περνούσε από την κυκλική δεξαμενή Χαλανδρίου, ανέβαινε στις υπώρειες Υμηττού, και πάλι διέσχιζε τη Λ. Κηφισίας και τους Αμπελόκηπους, καταλήγοντας στη μεγάλη δεξαμενή του Λυκαβηττού. Ο Πεντελικός κλάδος ξεκινούσε λίγο βορειοανατολικότερα της πλατείας Αγίας Τριάδας Παλαιάς Πεντέλης φερόμενος προς Χαλάνδρι και, ενωνόμενος με τον κλάδο της Πάρνηθας, κατέληγε και αυτός στη δεξαμενή του Λυκαβηττού. Καθ' όλο το μήκος της διαδρομής των κύριων κλάδων είχαν κατασκευαστεί μικρότερα βοηθητικά υδραγωγεία που συνεισέφεραν ύδατα στους κεντρικούς αγωγούς.
Ως προς τον τρόπο κατασκευής, αρχικά διανοίγονταν ανά 35-40 μέτρα κατά μήκος της χαραγμένης διαδρομής κατακόρυφα πηγάδια (φρέατα). Στη συνέχεια, από κάθε τέτοιο πηγάδι ξεκινούσε η διάνοιξη της σήραγγας και προς τις δύο κατευθύνσεις, μέχρι το τμήμα που ξεκινούσε από το ένα πηγάδι να συναντήσει το τμήμα που διανοίγονταν από το επόμενο προς την αντίθετη κατεύθυνση. Η μέθοδος αυτή επιτάχυνε κατά πολύ τους ρυθμούς διάνοιξης των σηράγγων, ενώ τα φρέατα παρείχαν αερισμό και φωτισμό, διευκολύνοντας ταυτόχρονα και την απομάκρυνση των προϊόντων της εκσκαφής. Η διαδρομή των σηράγγων φυλασσόταν μυστική, ενώ, μετά τη διάνοιξη κάθε τμήματος, τα στόμια των φρεάτων σκεπάζονταν και παραλλάσσονταν ώστε να μη διακρίνονται εύκολα, ακόμα κι από μικρή απόσταση. Κατά τον τρόπο αυτό λαμβάνονταν προφυλάξεις για το ενδεχόμενο εσκεμμένης μόλυνσης του νερού, είτε ως αποτέλεσμα δολιοφθοράς είτε κατά τη διάρκεια τυχόν πολιορκίας της πόλης από κάποιον εχθρό.
Οι σήραγγες ήταν, ανάλογα με τον τύπο του υπεδάφους, αλλού λαξευμένες μέσα σε βράχο και αλλού πλινθόκτιστες, ώστε να εμποδίζεται η κατάρρευση των μαλακών τοιχωμάτων εντός του αυλού. Διέρχονταν σε βάθη 10 έως 40 μέτρων από την επιφάνεια του εδάφους και η διατομή τους είχε σχήμα όρθιου ορθογώνιου παραλληλόγραμμου, με το άνω τμήμα στρογγυλευμένο σε ημικύκλιο. Το ύψος τους έφτανε τα 1,60 και το πλάτος τα 0,70 μέτρα.
Μόλις το 1870 ανακαλύφθηκε και η δεξαμενή του Κολωνακίου, σημείο κατάληξης των αρχαίων αγωγών μεταφοράς νερού στην πόλη. Τους προηγούμενους αιώνες η δεξαμενή είχε αχρηστευτεί σταδιακά, μετατρεπόμενη αρχικά σε στάνη, αργότερα σε εκκλησία, ενώ στη συνέχεια επιχωματώθηκε και ξεχάστηκε από τους κατοίκους. Η αρχαία δεξαμενή ανακατασκευάστηκε και επεκτάθηκε, φτάνοντας σε χωρητικότητα τα 2200 κυβικά μέτρα. Λειτούργησε ως κομβικό σημείο του συστήματος ύδρευσης της Αθήνας έως το 1940.
Λίγα χρόνια νωρίτερα, το 1922, την υδροδότηση της πόλης και μαζί τη συντήρηση του Αδριάνειου υδραγωγείου είχε αναλάβει η αμερικανική εταιρία ULEN. Όμως το 1931, με την κατασκευή του φράγματος του Μαραθώνα και την αποπεράτωση της σήραγγας του Μπογιατίου, η βασική πηγή, καθώς και η κύρια αρτηρία μεταφοράς νερού προς την πόλη άλλαξαν. Το Αδριάνειο υδραγωγείο σύντομα έπαψε να συντηρείται, και απλά εξακολούθησε να λειτουργεί συμπληρωματικά, μέχρι που σταδιακά εγκαταλείφθηκε εντελώς. Σήμερα, στην πλατεία Δεξαμενής μπορεί κανείς να συναντήσει υπομνήσεις του παρελθόντος του.
Κατά τη βυζαντινή εποχή, τη φραγκοκρατία και την τουρκοκρατία, όχι μόνο δεν κατασκευάστηκε κάποιο άλλο αξιόλογο έργο υδροδότησης της πόλης, αλλά και το ήδη υπάρχον δίκτυο αφέθηκε δίχως συντήρηση, ή και καταστράφηκε σε αρκετά του τμήματα. Έτσι, η λήξη της τουρκοκρατίας βρήκε την Αθήνα να αντιμετωπίζει έντονο υδροδοτικό πρόβλημα, με το λιγοστό νερό που ανάβλυζε από κάποια σημεία να είναι βρώμικο και μολυσμένο. Οι σήραγγες του Αδριάνειου υδραγωγείου είχαν αποφραχθεί κατά το μεγαλύτερο μέρος από λάσπη ή κατάρρευση των τοιχωμάτων τους, με αποτέλεσμα οι περισσότεροι κάτοικοι να καταφεύγουν στην άντληση νερού από πηγάδια. Τη δεκαετία του 1840, μηχανικοί του Δήμου Αθηναίων αναζήτησαν και ανακάλυψαν τις σήραγγες του Αδριάνειου υδραγωγείου. Ξεκίνησαν τότε εργασίες καθαρισμού των σηράγγων, με ταυτόχρονη ανακατασκευή των περισσοτέρων φρεάτων. Οι εργασίες αυτές συνεχίστηκαν επί πολλές δεκαετίες και αποκατέστησαν σταδιακά τη λειτουργία του υδραγωγείου σε μεγάλο βαθμό.
Τα υδραγωγεία της πόλης των Αθηνών που αναφέρονται πιο κάτω άλλα σχετίζονται με το Αδριάνειο και άλλα είναι ανεξάρτητα ή δεν έχουν ταυτοποιηθεί ακόμη.
Πελασγικό υδραγωγείο. Οι πελασγοί, λαός προελληνικός, που κατοικούσαν στις παρυφές του Υμηττού, αναφέρονται ως πρώτοι που κατασκεύασαν υδραγωγείο για τη μεταφορά νερού σε κατοικημένες περιοχές. Πρόκειται για το αρχαιότερο από τα υδραγωγεία που έχουν βρεθεί στην Αττική. Απομεινάρια του βρίσκονται στα βάθρα του Πελασγικού τείχους της Ακρόπολης, το οποίο μετέφερε νερό από τον Υμηττό και το οποίο χρονολογείτε πριν το 3200 πχ. Αποτελούνταν από υπόγειους πήλινους σωληνοειδείς αγωγούς. Πιθανολογείται ότι ακολουθούσε τη διαδρομή Υμηττός, φαράγγι Καισαριανής, Αγ.Θωμάς- Γουδί, Ιλισός-Στύλες Ολυμπίου Διός, νότιες πλευρές της Ακρόπολης, αυχένας Λόφου Φιλοπάππου.
Υδραγωγείο του Θησέα. Είναι το δεύτερο αρχαιότερο υδραγωγείο της Αττικής, με χρόνο κατασκευής του γύρω στο 3090-3070 π.Χ. Θεωρείται ότι ο Θησέας, συνέλαβε την ιδέα κατασκευής υδραγωγείου, ώστε να αυξήσει την παροχή νερού στην πόλη των Αθηνών, αντλώντας και από τις πηγές της δυτικής πλευράς της Πεντέλης. Ο γεωλόγος Α.Κορδέλλας, αναφέρει ότι στη θέση Ποδαράδες (προσφυγικά Ν.Ιωνίας) διαπίστωσε την ύπαρξη υδραγωγείου λαξευμένο σε ασβεστόλιθο πλάτους 0.33μ. και ύψους 0.36 μ, όπου διακρίνονταν να είναι συνεχόμενο για κάποιες εκατοντάδες μέτρα προς την κατεύθυνση των Πατησίων. Επίσης λείψανα αρχαίου υδραγωγείου και δεξαμενή όμοια με εκείνη του Ιλισού, αναφέρεται από τον Α.Γούδα κατά τα τέλη του 19ου αιώνα. Εικάζεται ότι το υδραγωγείο του Θησέα μετέφερε νερό από τη δυτική πλευρά της Πεντέλης προς την αρχαία πόλη των Αθηνών
Πώρινο υδραγωγείο. Κατασκευής 5ου π.Χ. αιώνα. Υδροδοτούσε την περιοχή της αρχαίας αγοράς. Ίχνη του επισημάνθηκαν στην οδό του Αστεροσκοπείου. Λέγεται, ότι λόγω της πετυχημένης κατασκευής του παρέχει ακόμη κάποια ποσότητα νερού, χωρίς να έχει χαρτογραφηθεί η διαδρομή του.
Υδραγωγείο Υμηττού-Νεκροταφείου. Απλό περιορισμένης έκτασης υδραγωγείο στην αριστερή όχθη του ποταμού Ιλισού. Ήταν υπόγειο υδραγωγείο, με τα ίχνη του να εντοπίζονται κοντά στο Α' Νεκροταφείο Αθηνών.
Υδραγωγείο της Πνύκας. Ένα από τα αρχαιότερα υδραγωγεία της Αθήνας. Εκτείνεται παράλληλα προς το υδραγωγείου του Πεισίστρατου, γι’αυτό και πολλοί το ταυτίζουν με αυτό. Κατά την άποψη του αρχιτέκτονα Ε. Τσίλερ, τμήματά του επισημάνθηκαν μεταξύ Ρωσικής εκκλησίας και Στύλων Ολυμπίου Διός (Ωδείο), κοντά στο μέγαρο του Ζαππείου και λίγο βορειότερα της νοτιοανατολικής πύλης του Εθνικού Κήπου στην οδό Ηρώδη Αττικού.  Από εκεί προχωρούσε παράλληλα προς τον Ιλισό και πιθανολογείται ότι οι πηγές του ήταν οι πηγές του ‘’Φάραγγα’’ της Καισαριανής. Πιστεύεται ότι αντλούσε νερά από πηγές περί τον Ιλισό ποταμό και ότι στην πορεία του διερχόταν κάτω από τον Εθνικό Κήπο, τη νότια πλευρά της Ακρόπολης και τους ανατολικούς πρόποδες του λόφου της Πνύκας.
Υδραγωγείο Λουτρού. Η ονομασία του οφείλεται στο ότι τροφοδοτούσε με νερό το οθωμανικό ‘’Λουτρό’’ (περίοδος Τουρκοκρατίας), παρά την Ακρόπολη. Ξεκινούσε από τις υπώρειες του Υμηττού στην Καισαριανή (Φάραγγα) και ακολουθούσε την πορεία του Ιλισού ποταμού. Πριν από τον Εθνικό Κήπο εκτρεπόταν και διέσχιζε υπογείως τον Εθνικό Κήπο, υδροδοτούσε στη συνέχεια τη δεξαμενή που υπήρχε κοντά στο σημερινό ναό της Σωτήρος, στην Πλάκα. Ακολούθως, μετά την οδό Νικοδήμου και Αδριανού υδροδοτούσε το ‘’Λουτρό’’ που σήμερα βρίσκεται θαμμένο κάτω από την περιοχή της Ρώσικης Εκκλησίας. Μερικοί μελετητές θεωρούν ότι δεν υπήρχε εκεί Λουτρό, αλλά αλευρόμυλος. Μετά την τουρκοκρατία επισκευάστηκε, το υδραγωγείο αυτό με αντικατάσταση μεγάλου του τμήματος από μεταλλικό αγωγό. Σήμερα, με ημερήσια παροχή νερού, 100-150 κυβικά μέτρα ανά 24ωρο, υδροδοτεί δεξαμενή που βρίσκεται στη βόρεια πλευρά του Εθνικού Κήπου.
Υδραγωγείο Θησείου. Διοχέτευε νερά από πηγή της βορειοδυτικής πλευράς του βράχου της Ακρόπολης πιθανότατα από το ιερό του Αγλαύρου). Στη συνέχει, κατευθυνόταν αρχικά βόρεια, μέχρι την οδό Αδριανού και στη συνέχεια προς τα δυτικά ακολουθώντας την οδό της Παλαιάς Αγοράς προς τον Αγ. Φίλιππο. Σήμερα , μετά την επισκευή τμήματός του, οδηγείται σε δεξαμενή του κήπου του Θησείου, στη βόρεια πλευρά του Ναού.
Υδραγωγείο Σταδίου. Πιθανώς, κλάδος του Αδριάνειου υδραγωγείου. Διερχόταν δίπλα από το Παναθηναϊκό Στάδιο, ακολουθώντας την πορεία του Ιλισού. Ήταν λιθόκτιστο κατά τμήματα, κατά την απόληξη του ήταν λαξευμένο μέσα σε βράχο και είχε διαστάσεις 1,35X0,65 μέτρα και διοχέτευε γύρω στα 25 κυβικά μέτρα νερό την ώραν. Ο Α.Κορδέλλας, αναφέρει  ’εν τω ρείθρω του Υλισού ανεκαλύφθη λιθόκτιστον υδραγωγείον, ούτινος τα ύδατα αντλούσι οι καραγωγείς δια την κατάβρεξιν της πόλεως’’.
Υδραγωγείο Αγίας Τριάδας-Κεραμικού. Βρισκόταν πολύ κοντά με εκείνο του Λουτρού. Ο Ε. Τσίλερ παραδέχεται ότι από την οδό Μητροπόλεως, έτεμνε την Αιόλου και την πλατεία στο Μοναστηράκι, διερχόταν τις οδούς Πανδρόσου και Ηφαίστου, έστριβε αριστερά και κατέληγε κοντά στη σημερινή εκκλησία της Αγίας Τριάδας στον Κεραμικό, όπου υπήρχε δεξαμενή για το πότισμα των κήπων της Ιεράς Οδούς. Ο μελετητής Α. Παππάς, θεωρεί ως πιθανό δρομολόγιο του υδραγωγείου αυτού ο Αγ.Θωμάς-Γουδί, νότια των ανακτόρων του Όθωνα, εκκλησία Μεταμόρφωσης Σωτήρος, Μοναστηράκι, πλατεία Αγ.Φιλίππου, Αδριανού, Ερμού, Αγ.Τριάδα. Το νερό από αυτό το υδραγωγείο με την πορεία του χρόνου έγινε ακατάλληλο για πόσιμο.
Υδραγωγείο «Γεράνι» ή οδού Σταδίου. Ήταν υπόγειο υδραγωγείο, το οποίο πιστεύεται ότι είχε τις πηγές του στον αυχένα Σχιστή Πέτρα Λυκαβηττού. Τα άφθονα νερά του υδραγωγείου αυτού ικανοποιούσαν τις ανάγκες των περιοίκων της περιοχής. Πιθανολογείται ότι διερχόταν κατά μήκος της οδού Βουκουρεστίου, διέσχιζε τη λεωφόρο Πανεπιστημίου, κοντά στο μέγαρο Σλήμαν, έστριβε και ακολουθούσε την πορεία της οδού Σταδίου μέχρι τη Σοφοκλέους. Από εκεί συνέχιζε την πορεία του στη οδό Γερανίου, όπου υπήρχε ανυψωτικό μηχάνημα για το νερό (εξ’ ού και το όνομα Γεράνι), έφθανε στην οδό Πειραιώς, όπου και κατέληγε σε δεξαμενή.
Υδραγωγείο Κηφισίας – Βασ. Σοφίας. Ήταν υπόγειο υδραγωγείο, που ίχνη του έχουν βρεθεί κοντά στην εκκλησία του Αγ.Νικολάου Πτωχοκομείου (οδός Βασ. Σοφίας), στο κτίριο της Αγγλικής Πρεσβείας και στο άλσος του νοσοκομείου Ευαγγελισμός. Η σήραγγα του ήταν τετράγωνης διατομής, λαξευμένη σε σχιστολιθικό πέτρωμα, και εντοπιζόταν σε βάθος 8 μέτρων από την επιφάνεια του εδάφους. Φαίνεται ότι είχε δύο κατευθύνσεις. Μία προς τον Ιλισό και μία άλλη προς την περιοχή των Αμπελοκήπων (οδός Κηφισίας). Αρχαίο Υδραγωγείου Κήπου. Η περιοχή του Εθνικού Κήπου, χρησιμοποιήθηκε από πολλούς για το πέρασμα διαφόρων υδραγωγείων. Ο Α.Κορδέλλας μας ενημερώνει ότι κοντά στη Ριζάρειο Σχολή διερχόταν αρχαίο υδραγωγείο που κατευθυνόταν προς τη νοτιοδυτική γωνία του Εθνικού κήπου, ΄μετά στη Ρώσικη εκκλησία , με άγνωστη συνέχεια. Πολλοί θεωρού ότι αυτό το υδραγωγείο ήταν παρακλάδι του Πεισιστράτειου, καθώς στοιχείο της ομοιότητας ήταν ο αγωγός που κατά το μισό ήταν κτισμένος με λιθοδομή και κατά το άλλο μισό σκαλισμένος στο βράχο της περιοχής.
Υδραγωγείο της Σχιστής Πέτρας Λυκαβηττού. Ο Λυκαβηττός ανέκαθεν θεωρούνταν ο παλαιότερος υδροφόρος λόφος των Αθηνών. Ο Α. Κορδέλλας μας πληροφορεί ‘’προς ανατολάς της οδού Σόλωνος, παρά την Σχιστήν Πέτραν υπάρχει αρχαίο υδραγωγείον…..εξ’ ού ρέει, εν πολυομβρία ύδωρ, όπερ έδωκεν αφορμήν εις τινάς περιηγητάς να πιστεύσωσι  ότι ο Λυκαβηττός έστι τα μάλιστα υδροφόρος’’. Ο λόγος αυτός έδωσε αφορμή στο Δήμαρχο Φ. Νέγρη (αρχές 20ου αιώνα) να προτείνει τη διάνοιξη πολλών αρτεσιανών πηγαδιών γύρω από το λόφο, ώστε να ενισχύσει τα πόσιμα νερά των Αθηνών. Μια άλλη άποψη που συνηγορεί ότι ο Λυκαβηττός ήταν υδροφόρος, είναι το γεγονός ότι στις υπώρειες του λόφου υπήρχαν πολλά ποιμνιοστάσια, τα οποία εύρισκαν εκεί άφθονο νερό. Όμως δεν είναι απίθανο να ήταν εκεί δεξαμενή του Αδριάνειου Υδραγωγείου, στην οποία ερχόταν νερό από άλλη πηγή ( άποψη Α. Παππά).
 Υδραγωγείο Καλλιρρόης-Βουνού-Μακρών Τειχών. Το υδραγωγείο αυτό συγκέντρωνε νερά από διάφορα φρεάτια στη νοτιοανατολική πλευρά του λόφου του Άρδηττού. Ο υπόγειος αγωγός του υδραγωγείου αυτού αντλούσε ύδατα από πηγές που εντοπίζονταν μεταξύ του λόφου του Αρδηττού και του Α' Νεκροταφείου. Προχωρούσε στην ανατολική πλευρά της λεωφόρου Βουλιαγμένης, στη συνέχεια, κατευθυνόταν βόρεια διερχόμενος δίπλα από το σημείο όπου βρίσκεται το εκκλησάκι της Αγίας Φωτεινής, και κατευθυνόταν προς την κοίτη του Ιλισού, στη θέση ‘’Βύθουλας’’, δυτικά της οδού Καλλιρρόης, και στη συνέχεια σε δεξαμενή στη λεγόμενη Χαμοστέρνα με κατεύθυνση τον  Πειραιά, πλάι στα ‘’Μακρά Τείχη’’. Φαίνεται, ότι αυτό το υδραγωγείο ήταν ένα βοηθητικό έργο που συνέλεγε νερά από τον Υμηττό. Λέγεται ότι κατά το Μεσαίωνα, τα νερά σταμάτησαν να κυλάνε προς τον Πειραιά και χρησιμοποιούνταν για την άρδευση των περιβολιών της ευρύτερης περιοχής, καθώς το νερό σε ημερήσια βάση ξεπερνούσε τα 900 κυβικά μέτρα. Η δεξαμενή της Χαμοστέρνας ( διαστάσεις 22,5Χ28,0Χ 3,0 μέτρα ύψος), ήταν κτισμένη κατά το μισό μέσα στο έδαφος και είχε χωρητικότητα γύρω στα 1890 κυβικά μέτρα νερού.
Υπολείμματα Υδραγωγείων που Στηρίζονταν με Αψίδες. Αυτά αφορούσαν υπερυψωμένα από το έδαφος κανάλια μεταφοράς νερού (υδατογέφυρες), που στηρίζονταν σε λιθόδμητους πυλώνες. Τέτοια ήταν το υδραγωγείο Καλογρέζας, το υδραγωγείο Περισσού, καθώς και μικρά τμήματα του Αδριάνειου υδραγωγείου. Από πολλούς αυτά τα υπολείμματα υδραγωγείων θεωρούνται ότι είναι μέρη και διακλαδώσεις του Αδριάνειου υδραγωγείου.
Οι Αψίδες στήριξης Αυτών των υδραγωγείων, βασιζόμενες σε λιθοδομή, έφεραν αγωγό νερού συνήθως διαστάσεων 0,60Χ0,80 μέτρα. Κατά τον Α. Κορδέλλα ‘’το εσωτερικόν των αψίδων ήταν κατασκευασμένον δι’ οπτολίνθων, το δε σύνολον δεικνύει εργασίαν λίαν πεφροντισμένην’’….’’δια του υδραγωγείου μετωχετεύοντο τα ύδατα του Κεφαλαρίου Κηφισιάς εις τας Αθήνας’’…..’’τα ύδατα αυτά ήσαν προορισμένα προς χρήσιν των κάτω μερών της πόλεως, των παύλεων και ότι διοχετεύοντο εις την μεγάλην δεξαμενήν, Χαμοστέρναν καλούμενην’’.
Επίσης, ο Α. Κορδέλλας μας πληροφορεί ότι στη βορειοδυτική πλευρά του ρυακιού της Καλογρέζας, το 1879, βρισκόταν τμήμα του υδραγωγείου Περισσού, που έπαιρνε νερό από την ομώνυμη πηγή του Περισσού και με αψίδες κατευθυνόταν προς Κουκουβάουνες και τον ποταμό Κηφισό. Δεν είναι απίθανο αυτό το τμήμα να ανήκε στο Αδριάνειο υδραγωγείο
Τμήματα του Αδριάνειου υδραγωγείου σε αψίδες, επισημάνθηκαν κατά πρώτο γύρω στα 1670 από Καπουτσίνους Γάλλους μοναχούς που τα αποτύπωσαν σε σχετικό σχεδιάγραμμα. Αργότερα αυτά τα σχεδιαγράμματα συμπληρώθηκαν από τον περιηγητή Ζουλιέτ.
Όπως φαίνεται στο πιο πάνω κείμενο, δεν αναφερθήκαμε καθόλου τα δεκάδες μικρότερα βοηθητικά ή περιφερειακά υδραγωγεία της αρχαίας πόλης. Ούτε και επεκταθήκαμε στον Πειραιά, όπου, για παράδειγμα, στο λόφο της Μουνιχίας (λόφος Προφήτη Ηλία), υπάρχουν εκτεταμένες στοές λαξευμένες μέσα στο βράχο, υπολείμματα πανάρχαιων υδραγωγείων της προϊστορικής φυλής των Μινυών.
(πηγές: Ν Ταμβάκης, 1860. Περί των καλλωπιστικών φυτών του Κήπου, Α.Κορδέλλας, 1879. Αι Αθήναι εξεταζόμεναι υπό υδραυλική έποψιν. Α.Γούδης,1880. Περί ποσίμων υδάτων της Αττικής. Α.Παππάς, 1999. Η ύδρευση των αρχαίων Αθηνών. Θ.Π.Τάσιος, 2002. Από τον Πεισίστρατο στον Εύηνο.
 http ://www.tmth.edu.gr (Διαδικτυακή Διεύθυνσις του ΚΕΝΤΡΟΥ ΔΙΑΔΟΣΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ & ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ),
http://www.cityofathens.gr/portal/site/AthensPortal (Διαδικτυακή Σελίς του Βιομηχανικού Μουσείου "ΤΕΧΝΟΠΟΛΙΣ" του Δήμου Αθηναίων) και
http://portal.tee.gr/portal/page/portal/emaet/SYNEDRIO (Διαδικτυακή Σελίς της Εταιρείας Μελέτης της Αρχαίας Ελληνικής Τεχνολογίας).
Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...